Spelen én groen combineren dankzij een horizontale én verticale puzzel

De huidige dakspeelplaats van Steinerschool Hibernia heeft al wat groen - Frederik Beyens

Abonneer je op onze nieuwsbrief en volg Stadslab2050 op de voet
Abonneer mij

.

Kan dat? Ja dat kan. Cees-Anton van den Dool, expert groen-blauwe daken bij de Rotterdamse Metropolder Company en Lisa van Schagen, ontwerper bij De Dakdokters in Amsterdam, gingen verder aan de slag met het ontwerp van de Archo architecten. Het resultaat zijn twee super groene, biodiverse én klimaatrobuuste speelplaatsen op het dak van de Hibernia school in Antwerpen. Helemaal klaar voor de burgers van morgen. Wij vroegen Cees-Anton en Lisa hoe ze al dat groen en water integreren op een dak waar tegelijkertijd zoveel speelruimte nodig is.

 

Welk soort groen kan op een dakspeelplaats

”Hoe we tot dat ontwerp kwamen? Door te beginnen bij het begin”, lacht Cees-Anton. “We namen het ontwerp van het dak dat al gemaakt werd door de Archo architecten onder de loep en stelden de eerste en belangrijkste vraag: “Wat willen jullie allemaal op dit dak doen? Wanneer je een wens hebt zoals ‘veel groen’ is de volgende vraag altijd: ‘waarom?’ Wat wil je met dat groen doen? Is het er omdat je veel water wil vasthouden? Of wil je het groen ervaren of gebruiken door ervan eten, te tuinieren of er les over te geven? Want dan wil je vooral groen dat je kan zien en misschien niet om over te lopen. En toch is het altijd dat laatste groen waar iedereen eerst aan denkt.”

computerschets van het eerste ontwerp van de verbonden dakspeelplaatsen.

Van dit ontwerp van Groep Archo architecten vertrokken de ontwerpers om extra groen te voorzien. Door een extra verbinding te maken tussen de twee speelplaatsen op de verschillende niveaus, ontstaan meer mogelijkheden.

 

“De school wil, uiteraard, voldoende ruimte voor de kinderen om te spelen, maar ze willen ook buiten les kunnen geven, tuinieren, een groen uitzicht hebben, het water zoveel mogelijk vasthouden en liefst ook zonnepanelen. Oh ja, en een belangrijk weetje is dat dit dak natuurlijk niet in de zomer gebruikt (en onderhouden) wordt.”

TIP van Cees-Anton: Start altijd bij de waarom-vraag. “Het ene groen is het andere niet. Wie groen wil om ervan te leren is op zoek naar iets anders dan wie veel water wil vasthouden of over het groen wil lopen.

Functies combineren

Cees- Anton: “Het dak van de school is relatief groot, maar toch kom je bij zo’n wensenlijst ruimte te kort, dat was meteen duidelijk. We zijn dan gaan bekijken welke functies we met elkaar konden combineren. Want als je alles naast elkaar in het vlak dat je voorhanden hebt, wil gaan doen, dan kom je er niet. En zo kwamen we tot een reeks heel interessante combinaties van functies. Door te werken met verrijdbare plantenbakken die als moestuin of educatief materiaal kunnen dienen, kan de buitenklas aangepast worden op momenten dat ze gebruikt wordt, terwijl de speelplaats toch de maximale oppervlakte houdt.”

TIP van Cees-Anton: “Wie al z’n dakwensen naast elkaar probeert te in te plannen, zal snel plaats te kort komen. Maar wie goed weet wat ie wil en verschillende functies met elkaar combineert, schept ongewone mogelijkheden.”

schetsen met aanduidingen en dromen van de ontwerpers.

Ontwerpschets van de dakspeelplaats.

De vele mogelijkheden van verticaal groen

Lisa: “Omdat we een groene speelervaring wilden creëren en tegelijkertijd de kinderen voldoende ruimte wilden geven om te spelen, kwamen we al snel uit bij verticaal groen. Daarom voorzien we in ons ontwerp veel klimplanten, een groen gevelsysteem en fruitbomen tegen de wand. En die keuze voor verticaal groen weerhoudt ons er niet van een daktuin te ontwerpen met heel wat functies. Integendeel. Groene wanden creëren bijvoorbeeld wat koeling vanuit de zijkanten, wat geen onbelangrijke wens was voor deze speelplek op hoogte.”

 

“Bovendien stellen we in ons ontwerp voor om aan de slag te gaan met een biodiverse beplanting die voor kinderen interessant is én die drie seizoenen lang interessant blijft”, gaat Lisa verder. “Zo voegen we bijvoorbeeld ook boomstammen toe waaronder insecten zich kunnen verzamelen, we voorzien vogelhuisjes en een insectenhotel. In dit geval blijven we wel zoveel mogelijk weg van bijen om de kinderen te beschermen tegen steken. Op andere daken kiezen we hier vaak wel heel bewust voor.”

 

“En we stellen voor om te werken met verrijdbare bakken voor moestuintjes. Hier kunnen de kinderen zelf planten verbouwen en oogsten, een mooie manier om hen met de herkomst van voedsel in aanraking te brengen. Wanneer je wil dat iedereen erbij en errond kan, zet je ze in het midden van het plein. Wanneer het speeltijd is, rijd je ze aan de kant en creëer je ruimte.”

 

“Langs een kant van de speelplaats voorzien we een eetbaar bos met bessenstruiken, wilde aardbeien, kruiden en zelfs enkele bomen met eetbare vruchten zoals appelbomen en perenbomen. Voor die planten heb je wel een substraat nodig van zo’n 60 à 70 cm diep. Maar meer hoeft niet. Nadien groeien de wortels vanzelf wel opzij en uiteindelijk worden de bomen gewoon niet groter.”

 

TIP van Lisa: “Verticaal groen kan op meerdere manieren bereikt worden en geeft zoveel meer mogelijkheden dan wat mensen vaak denken. Er zijn veel soorten klimplanten die tijdens verschillende seizoenen interessant zijn, het is zeer zichtbaar en neemt weinig ruimte in.”

Een samenvattend beeld met voorbeeldplanten en waar die gezet kunnen worden, dit gaat over het eetbaar bos.

Een mogelijke inplanting en type van planten voor het eetbare bos op het dak van de school door MetroPolder.

Een Polderdak is ideaal voor wie echt veel water wil vasthouden

Cees-Anton: “Een andere belangrijke vraag was om zoveel mogelijk water op het dak vast te houden. Dat water zal straks immers nodig zijn om de planten water te geven. En liefst ook in de zomer, wanneer er niemand op school is. Op dat moment kwam onze expertise heel goed van pas. We stellen voor om onder de volledige oppervlakte van het dak water vast te houden in een zogeheten Polderdak, een horizontale bufferlaag bestaande uit kratten. Doordat er zo veel water op het dak zelf opgevangen kan worden in de kratten, kun je die voorzien van een systeem met capillaire wieken. De beplanting, de wortels, zuigen het water via de wieken langzaam maar zeker op. Er gaat zo geen water verloren dat rechtstreeks verdampt, zoals bij gewoon begieten van planten. Doordat je het water hierdoor ook buiten je substraat kan vasthouden, creëer je heel wat extra opslagruimte en meer dan voldoende om de zomer door te komen aangezien je bij een hevige regenbui voldoende water kan opslaan. In dit systeem loopt de waterbuffering ook onder heel het speeldak door, niet enkel op de plekken waar we groen willen creëren. Daardoor vergroten we de opslagcapaciteit gevoelig.  

Een doorsnede van het Polderdak-systeem.

 

“Even in cijfers: Bij een flinke bui valt gemiddeld 50 mm water per m2. En in een gemiddelde laag substraat kan je 15mm water per vierkante meter opvangen. Bij droog weer is dat water meteen verdampt, genereer je geen koeling meer en heb je al zeker geen overschotten voor je groen of misschien zelfs je sanitair. Het Polderdak dat we hier voorstellen, kan 70 mm per m2 water opvangen. Zo creëren we een flinke voorraad. Bovendien voorzien we aan het systeem een automatische sturing, die plaats maakt in het reservoir als verschillende hevige regenbuien elkaar opvolgen.”

 

TIP van Cees-Anton: “ Er zijn intussen verschillende mogelijkheden op de markt om water vast te houden. Je hoeft niet meer enkel te rekenen op je substraat. Want dan kom je meestal niet ver.”

 

Een pleidooi voor lange wensenlijsten

Lisa: “Het ontwerp dat voor het dak van Hibernia op tafel ligt is echt straf! Al zeg ik het zelf (lacht). Ze hadden er als school ook voor kunnen kiezen om het vooral op veel speelruimte te houden en heel wat groen en andere functies weg te laten. Dat was waarschijnlijk het gemakkelijkste geweest. Het feit dat ze dat niet deden, levert een heerlijk groene ervaring op voor de kinderen, iets dat op veel schoolpleinen nog ontbreekt.”

 

TIP van Lisa: “Gewoon doen. Groen op je dak is altijd en meerwaarde en er is zeker meer mogelijk dan je denkt.”

 

Cees-Anton: “Helemaal mee eens. Het verlanglijstje van Hibernia was heel lang. Maar dat heeft het hem hier juist gemaakt, want het deed ons echt out of the box denken. De school wilde minstens 1/3e van het dak in het groen, minimum 50mm water per m2 vasthouden én toch ook veel speelplek. En ons voorstel levert het allemaal. Door het groen verticaal te voorzien, halen we die 1/3e zonder in te boeten aan ruimte en dankzij het Polderdak houden we 70 mm water per m2 vast. In dit ontwerp komen we tot resultaten die met de meer conventionele technieken niet mogelijk geweest waren.”

De definitieve ontwerpschets van het dak van Hibernia door Groep Archo architecten.

Nieuw softwaremodel Greenpass geeft het ontwerp een pluim

Cees-Anton: “Het softwaremodel Greenpas is een gedetailleerde microklimaatmodellering van een project. Dit systeem berekent heel nauwkeurig welk effect je project heeft op allerlei omgevings- en duurzaamheidskenmerken. Hoe goed koelt het de ruimtes eronder? Hoeveel water bergt het? Op basis van berekeningen geeft Greenpas je een rapportcijfer dat zegt hoe duurzaam en klimaatrobuust je plan is. En … uit de eerste resultaten blijkt dat dit ontwerp echt goed scoort op hitte en een aantal andere aspecten. Voor de waterberging moeten we nog even samen bekijken hoe goed ze ons Polderdaksysteem in hun modellering hebben kunnen meenemen. Maar het is voor ons wel alvast de bevestiging dat we op de goede weg zijn. Wordt vervolgd!”

De modellering van Greenpass over het groendak toont de posittieve effecten op temperatuur.