Hoe zet je creatief een publieke daktuin bovenop een monument?

Visie op hoe de zitplekken op Couwelaar georganiseerd kunnen worden

Abonneer je op onze nieuwsbrief en volg Stadslab2050 op de voet
Abonneer mij

.

Bibliotheek Couwelaar in Deurne wordt gerenoveerd en krijgt een grote publieke tuin bovenop het dak. En die is niet zomaar op 1-2-3 ingetekend. Hoe creëer je een klimaatrobuuste daktuin bovenop een beschermd monument die niet te veel onderhoud vraagt en waar bezoekers vrij kunnen kuieren en een rustig hoekje vinden om een boek te lezen? Dan moet je out of the box durven denken vertelt Stadsplanner Victoria Bengtsson van het Zweedse The Foodprint Lab.

 

Een beschermd monument vraagt om creativiteit

De statige Bibliotheek Couwelaar werd in 1971-1974 opgetrokken naar het ontwerp van Jul De Roover. Ondertussen is het tijd om te evolueren naar een plek die meer is dan een huis boordevol boeken. De bib wil een echte ontmoetingsplaats zijn waar mensen uit de buurt elkaar treffen, kunnen kuieren en een leuke plek vinden om te lezen of werken. Het dak is groot en het team van de bib droomt van een daktuin, die tegelijk klimaatrobuust is. Maar wat als je niet zomaar van een wit blad vertrekt? “De bibliotheek is een beschermd monument. Je mag niet zomaar het uitzicht van het monument veranderen. Dat wil zeggen dat we met onze daktuin niet tot aan de rand van het gebouw kunnen werken, omdat je daar anders balustrades zou zien. Toch willen we ook daar nog een lage beplanting die weinig onderhoud vraagt voorzien. We moeten dus constant op zoek naar nieuwe manieren om de groendak noden te verenigen met de beschermde elementen”, vertelt Victoria.

“De bibliotheek is een beschermd monument. Je mag niet zomaar het uitzicht van het monument veranderen. Dat wil zeggen dat we met onze daktuin niet tot aan de rand van het gebouw kunnen werken"

Groen rond lichtkoepels

“In het dak van de bib zitten bijvoorbeeld maar liefst 27 lichtkoepels. Prachtig, maar om daar een daktuin rond bouwen is niet zo evident. Om lekken te voorkomen hou je dan best minstens 30cm ruimte tussen de rand van de koepel en de planten. Maar hier wilden we zoveel mogelijk groen zodat we op zoek moesten naar een andere oplossing. We stellen voor om een verticale waterbestendige rand rond de koepels te plaatsen die 200 mm hoger is dan het omliggende substraat. Waar dat niet kan, zullen we toch de opstanden van de koepels moeten verhogen. Zo hoeven we niet in te boeten op groen en riskeren we ook geen lekken."

Het achterste dak met verschillende dakkoepels die hopelijk hoog genoeg liggen voor het groendak.

Voorbeelden van mogelijke opbouw rond de lichtkoepels om insijpelend vocht te vermijden.

 

Een klimaatrobuuste ontmoetingsplaats met weinig onderhoud

“De bibliotheek wil in deze publieke daktuin niet te veel onderhoud. Anders dan in een privétuin van eigenaars die misschien heel groene vingers hebben, is deze tuin er vooral om gebruikt te worden. Het onderhoud komt straks wellicht bij een groep geëngageerde buurtbewoners terecht (dak-samentuin), dus het onderhoud mag niet te ingewikkeld zijn. Dat vertrekpunt helpt ons bepaalde keuzes te maken in het ontwerp”, legt Victoria uit.

Het type planten dat Victoria graag op het dak van Couwelaar zou zien.

Natuurlijke barrières

“Daarom vertrekken we in dit ontwerp van een houten structuur en vormen we de beplanting rondom die vormen. Zo vormt het hout een natuurlijke barrière voor planten die anders misschien te veel hun eigen weg zouden zoeken. In dit plan stellen we voor om verschillende wandelpaden in te tekenen die uitnodigen tot een wandelingetje. Maar deze paden zorgen tegelijk ook voor een natuurlijke barrière voor planten die anders de rest zouden overwoekeren. En we tekenden banken in die uitnodigen om even te gaan zitten, maar die tegelijkertijd de wind tegenhouden of schaduw creëren.”

Een ontwerpschets van de indeling van het dak van bib Couwelaar.

 

Sterkste planten

“De keuze van planten is een constante zoektocht en hangt altijd samen met het klimaat, de dikte van je waterbuffer, je substraat én de tijd die je kan en wil investeren in het onderhoud. In dit ontwerp waar we vooral niet veel onderhoud willen, kiezen we daarom voor die planten die aangepast zijn aan de omstandigheden op het dak. Invasieve planten of sterke grassen proberen we in ons ontwerp te vermijden. Zo hoef je niet te veel te snoeien en kan je de planten, mits de natuurlijke barrières natuurlijk, gewoon hun gang laten gaan. Wie dit voor zijn eigen daktuin wil weten, zou bijvoorbeeld eerst een test kunnen doen. Je strooit dan verschillende zaden en bekijkt welke planten het best groeien, helemaal volgens het Darwin principe eigenlijk (lacht). Je moet echt durven experimenteren om heel goed te weten wat werkt en niet. En zo ontdek je ook vaak nieuwe mogelijkheden.”

"We gaan hier op zoek naar een klimaatrobuust dak dat ook educatief interessant is." 

Voorstellen van een plantschema om variatie te krijgen in type planten.

Verschillende dakopbouwen met unieke beplanting

Inge Van Engelen, projectleider bij AG Vespa en verantwoordelijke voor de verbouwingswerken bij Bib Couwelaar, volgt de plannen op de voet. Zij is enthousiast over de verschillende onderdelen van het dak, vooral het bergprincipe dat Victoria voorstelt. "Er zullen verschillende types opbouwen komen voor het ganse groendak. Elke opbouw krijgt zijn eigen beplanting. We kiezen ervoor om het groendak enkel met regenwater in stand te houden, ook in de droogste en warmste periodes. Dit wil zeggen dat grote delen van het dak nooit besproeid zullen worden en dat we regenwater moeten opvangen voor de delen die wel extra water nodig hebben. Er zal, net zoals op een berg, water van de hoger gelegen daken opgevangen worden en doorgesluisd naar de lagere daken. We bekijken daarnaast ook of het water van de wasbakken kan gebruikt worden om de planten te gieten. En helemaal niet onbelangrijk op deze locatie: we willen ook een educatief luik aan de tuin voorzien! Anders past het natuurlijk niet bij de bib."

Het addertje onder een pad van rasters

Een ander vaak gebruikt materiaal in daktuinen zijn metalen rasters. Logisch, want ze zorgen ervoor dat de wortels van de planten zo via een netwerk met elkaar verbonden blijven, ze zorgen voor schaduw voor bepaalde planten en je kan bovenop je beplanting lopen. “Maar dat is meteen ook hun nadeel”, vertelt Victoria. “Wanneer je er toch over wil blijven lopen, zullen dit soort rasters uiteindelijk om veel onderhoud van je planten vragen. Je moet de te hoge planten dan snoeien. Dit hoeft dan weer niet als je houten looppaden aanlegt.”

Zicht vanaf het hoogste dak op het lagere dakdeel. Het water van bovenaf zal volgens het bergprincipe ook naar beneden gaan.