"Stel je open voor meerdere toekomsten"

“Je kunt dé toekomst niet voorspellen, want die bestaat niet”, zegt Maya Van Leemput wanneer we haar vragen hoe Antwerpen eruitziet in 2050. “Je kunt wel beelden oproepen van mogelijke toekomstén - meervoud.” Woord bij daad voegend gidst ze ons vervolgens van beeld tot beeld door haar eigen, tijdelijke, toekomsteninstituut. Jawel, meervoud.

Samen met curator Anders Kreuger zette dr. Maya Van Leemput een toekomsteninstituut op in het M HKA in Antwerpen, een verzameling verrassende toekomstbeelden van toekomstendenkers en kunstenaars. De combinatie van kunst en toekomst ligt Maya duidelijk wel. Als generaliste met een communicatie-achtergrond en een flair voor cultuur, ICT en ontwikkelingssamenwerking combineert ze al jaren onderzoek en consulting met creatieve multimedia. 

Geboren voor de toekomst 

Maya Van Leemputs dagen zijn doordrongen van toekomst. Ze runt samen met de kunstenaar Bram Goots het project Agence Future waarin ze wereldwijd actief artistiek op zoek gingen naar toekomstbeelden, en over vijf continenten meer dan driehonderd mensen interviewden. Ze startte als senior researcher het  nieuwe expertisecentrum Applied Futures Research - Open Time aan de Erasmushogeschool Brussel. Daarnaast heeft ze een consultancybureau Reelfutures voor NGO’s en publieke instellingen en bovendien is ze coördinator van het UNESCO-programmaproject World Futures Learning Lab. Een en al toekomst, kortom.
“Tja”, lacht ze, “ik ben dan ook geboren op de eerste januari: de feestdag van het vooruitkijken.”

Dertig jaar vooruitkijken

De vraag om dertig jaar vooruit te blikken naar Antwerpen anno 2050, krijgen we meteen teruggeworpen. “Als je dertig jaar vooruit wil kijken, moet je ook weten wat dertig jaar is. Konden we in 1987 al voorzien hoe vandaag er zou uitzien?”, vraagt ze plagerig bij de ingang van de expositie.
“Kon je in 1987, het jaar waarin Reagan en Gorbatsjov het INF-akkoord tekenen, verwachten dat iemand als Trump en Poetin dertig jaar later tegenover elkaar zouden staan? Welke resultaten verwachtten we in 1987 van het Brundtland-rapport, dat opriep voor duurzame ontwikkeling? Kon je in die eerste personal computers de VR-technologie van vandaag voorspellen?” Soms verwachten we te veel van de toekomst, soms te weinig. Soms krijgen we meer van hetzelfde, soms blijkt het een heel onverwachte kant opgegaan. De taak van toekomstendeskundigen, zo verduidelijkt Maya, is dan ook niet het voorspellen van die onvatbare toekomst, maar open staan voor mogelijkheden, voorstellen, verzinnen, implementeren, evalueren en bijsturen van verkiesbare toekomstbeelden.

Verkiesbare toekomst

“Het gaat om verkiesbare toekomstbeelden, niet om positieve of negatieve,” zegt ze. “We hebben de neiging om hele toekomstbeelden vanuit ons heden te beoordelen zonder dieper door te denken. Je moet je voorstellen hoe het is om in die context te leven. als je mensen naar hun utopie vraagt, krijg je zo vaak Vrede op aarde te horen. Maar wat is dat dan? Wat doet wie dan? Wat is jouw bijdrage? Wat houdt het allemaal in? Hoe is dat dan geregeld?”

Om te weten welke toekomst je verkiest, moet je vergelijken en weten wat je wil, en dan zul je merken dat het nooit voor iedereen 100% bevredigend zal zijn. Het is dan ook vaak een relatie van wat je voor jezelf verkiest, wat voor de wereld en hoe dat samenspeelt. 

Hoe toekomstgeletterd ben jij?

Dat klinkt als ontmoedigend veel werk. Misschien dan maar beter niet meer aan de toekomst denken? Daar is Maya het alvast niet mee eens.
“De Nederlandse filosoof Frederik Polak zei dat als een samenleving geen toekomstbeelden meer onderhoudt, dat het einde van die beschaving inluidt. Dat is misschien wat overdreven gesteld, maar toekomstbeelden zijn wel nodig. Je moet niet alleen weten waar je niet heen wil, maar ook waar je wél heen wil. Als je weet waar je niet heen wil, ben je nog nergens. Je kunt ook gewoon blijven stilstaan. Pas als je een doel hebt, kun je in beweging komen.“

We denken al voortdurend aan de toekomst, weet de onderzoekster. “Elke beslissing die je neemt, is gebaseerd op anticipatie, op je beeld van de toekomst dus. Als dat beeld vaag en onsamenhangend is, dan zijn je beslissingen vandaag ook vaag en onsamenhangend. Je handelen in het heden wordt doeltreffender naarmate je toekomstbeelden duidelijker worden. Als je het licht uit doet, weet je dat het donkerder zal zijn.” 

Voor Agence Future interviewden Maya Van Leemput en Bram Goots honderden mensen uit de vijf continenten.

Zeker van onzekerheid

“Als je open staat voor toekomsten en de mogelijkheden ervan, kijk je anders naar onzekerheid”, geeft ze aan. “Vaak wordt onzekerheid als een bedreiging gezien, maar we kunnen onzekerheid ook als het bestaan van mogelijkheden zien. De toekomst is het terrein van mogelijkheden.”
“Dat betekent niet dat we de bedreigingen moeten negeren. Angst mag. Die kant van anticipatie mag je niet tegenhouden; het zijn twee kanten van de medaille. Maar omgekeerd mag angst ons ook niet verhinderen om potentieel te zien. Toekomstige ouders voelen ook vaak angst als ze aan dat kindje denken, ze zien alle problemen die dat kind zullen belagen tegelijk, maar toch houdt dat ons niet tegen om kinderen te maken. Zo horen we om te gaan met toekomst. We mogen geen valse hoop creëren door negatieve invullingen weg te houden. Het is niet omdat je een toekomst positief formuleert, dat je het ook zo wordt. You can’t always get what you want.”

Daarom pleit ze ook voor toekomstgeletterdheid. “Iedereen kan toekomstgericht handelen. Toekomstendenken zou een normaal deel moeten uitmaken van politiek, van economische activiteiten, van ons dagelijks leven. De toekomst is te belangrijk om alleen aan de experten over te laten”

Vier grove lijnen

De toekomsten waarover ze heeft, zijn door de Hawaïaanse professor Jim Dator in vier groepen opgedeeld, leren we in de tentoonstelling. Zo gaan sommige beelden uit van een voortgezette groei, andere gaan uit van instorting, nog andere verwachten vooral transformatie, terwijl een vierde groep inzet op discipline. Welke wordt het? Een combinatie van alle vier, verwacht Maya.

“In de tentoonstelling willen we de vier zienswijzen laten ervaren”, zegt ze. “Zo begrijp je dat er in elk van die visies meer en minder verkiesbare elementen zitten en dat je gewenste toekomst een combinatie van die elementen zal zijn. Sommige delen willen we laten groeien, anderen mogen instorten, om te laten transformeren, en op nog andere vlakken zullen we ons, met discipline, terughoudend moeten opstellen. De kunst zal eruit bestaan om de beste aspecten van allemaal bijeen te brengen. Billijkheid kan een onderdeel van al die visies zijn, maar misschien is er eerst instorting nodig? 

Meer van dattum?

Misschien is Antwerpen in 2050 geen voortgezette versie van die van 2017. Politici lijken daar alvast vaak van uit te gaan: we krijgen meer van hetzelfde, maar dan verfijnd, verrijkt, verdiept. Deze visie van voorgezette groei volgt uit het feit dat we onze toekomstbeelden bouwen uit onze beelden van vandaag. Soms klopt dat ook. Soms kun je de toekomst in het heden zien, zoals fotograaf Bram Goots illustreert in het M HKA.

“Ik vind het verkiesbaar dat we op een aantal vlakken toch wel voortgezette groei kennen”, beaamt Maya. “Ik zou in 2050 wel willen zien dat de kansen voor alle mensen groeien, dat de solidariteit tussen mensen toeneemt.”

Zelfbeheersing troef

Sommigen vinden dat die voortgezette groei niet echt de goede kant op gaat. Het bedreigt of vernielt dingen van waarde, vinden ze, en we kunnen die alleen behouden door ons leven en onze maatschappij gedisciplineerd in te richten naar enkele fundamentele waarden - biologisch, spiritueel, religieus, politiek of cultureel - liever dan te streven naar rijkdom en consumptie. 

“Sommige groene scenario’s zijn daar voorbeelden van”, illustreert Maya. “We streven naar een leven waar we minder vlees eten of enkel bij hoge uitzondering het vliegtuig of de wagen nemen. Misschien evolueren we naar een True Cost Economy, zoals de Taiwanese onderzoeker Mei-Mei Song toont in de tentoonstelling. In zo’n economie zou de prijs van koopwaren gekoppeld kunnen worden aan je profiel en je ecologische voetafdrukpunten. Hoe hoger je voetafdruk, hoe meer je moet betalen voor bepaalde waren.”

“Discipline zal wellicht ook nodig zijn als we willen omgaan met een groeiende massa mensen, als we mensen ruimte willen geven en iedereen overal eten willen geven”, oppert ze, “Maar ook dan blijft de vraag hoe we dat invullen. Die discipline kan een ideologie van controle inhouden, van bovenaf dus, maar ook een ideologie als voedingsbodem, van onderuit. 

Uitwissen en opnieuw beginnen

Of misschien zet de complexiteit, de chaos en de interne contradictie die we nu ervaren zich zo voort dat ons normale leventje onderuit wordt gehaald en instort. Daar lijkt het Centre for Postnormal Policy & Future Studies vanuit te gaan. Dit klinkt negatief, maar is het niet per se, zegt Maya. “Het is nooit louter positief of louter negatief, ook instorting niet. Sommige dingen mogen wel instorten. My loss may be your win.”
“Instorten kan ook staan voor nieuw beging. Misschien stort het consumentenparadijs wel in, en schuiven we andere waarden naar voor dan nieuwe schoenen. Als het leven contradictorisch, complex en chaotisch wordt, worden waarden cruciaal voor oriëntatie.”

De digitale transformatie 

Of wordt Antwerpen in 2050 een supersmart city? In de Afspraak besprak Maya al de mogelijkheid dat informatietechnologie dan geïntegreerd zal worden in ons lichaam, al gaf ze meteen aan dat dit niet noodzakelijk betekent dat we daar fundamenteel andere dingen mee zullen doen dan met onze telefoon, computer, …
Ook zelfrijdende auto’s, het uitprinten van voedsel of het verdwijnen van de werkweek zijn volgens Maya mogelijke pistes. “Veel zal afhangen van hoe hard we eraan werken en of die dingen al dan niet ingang vinden in de maatschappij”, zegt ze. “Hopelijk gaan we dan wel bewust om met die versmelting van lichaam en technologie.”

“We zijn vaak heel optimistisch bij dit transformatie-vooruitzicht”, vertelt ze, “maar als het concreet wordt, voelen we toch twijfel opkomen.”
In de tentoonstelling zie je hoe een doorgedreven vertrouwen in technologie een NurturePod zou kunnen opleveren. In deze opstelling van dr. Stuart Candy wordt een baby door zijn automatische stoel gewiegd terwijl hij via zijn VR-headset de nodige prikkels krijgt.
Dit voelt heel vervreemdend aan, en de meeste bezoekers zijn geneigd om dit absurd en overdreven te vinden. Maar is dat niet ook hoe oudere mensen reageren wanneer ze jongeren met mobiele toestellen of spelcomputers bezig zien? Ook naar de omgang met televisie, radio, krant en zelfs het boek werd ooit met evenveel terughoudendheid gekeken. Kunnen we ons vandaag wel echt in alle openheid voorstellen wat we morgen gewoon zullen vinden?

Jij maakt de baby, wij maken hem fantastisch, belooft de NurturePod.

De wijk Antwerpen

Als Maya een verkiesbare toekomst uittekent voor Antwerpen, dan bevat het zeker elementen van de vier soorten scenario’s, een combinatie van groei, instorting, transformatie en discipline. “Antwerpen 2050 is op zijn best een gezonde stad om in te leven,” hoopt ze, “Zowel fysiek als mentaal. Een plaats waar ieder die er woont zich thuis kan voelen. Een veilige plek waar ieder die er woont zich kan ontwikkelen in een richting die hij of zij verkiest. De openheid naar delen en cocreëren is er groter. We vinden betere manieren om om te gaan met verschillen tussen mensen, overtuigingen en wereldbeelden. Hopelijk gaat het niet de andere kant uit, en valt het niet in een meer autoritaire, normerende, beperkende reflex.”

Ze ziet de stad nog steeds als een logistieke spil, een havenstad. “Dat is een mooie functie, en hopelijk kan het dat behouden zonder dat het een bedreiging wordt voor de inwoners.”

“Hoewel ...,” voegt ze eraan toe, “stad? In 2050 is België misschien de stad, de metropool, waarbinnen de Ardennen een park is en Antwerpen een wijk, een cluster rond mode en de haven: een ultragemixte zone.
In zo’n wijk is het belangrijk dat mensen de kans krijgen om hun eigen leefwereld op zo’n klein mogelijk niveau vorm te geven, dat ze de vrijheid hebben om hun tuin, hun straat, hun wijk in te richten en te organiseren.”

Open en wakker

“Hopelijk heeft Antwerpen2050 een wakkere bevolking die niet navelstaarderig op zichzelf is gericht,” verzucht de onderzoekster die zich niet alleen Antwerpenaar maar ook wereldburger voelt. “Hopelijk weet Antwerpen zich in 2050 deel van een groter geheel, van Europa, van de planeet. Hopelijk gaan we beter om met diversiteit in ons leven op elk vlak, religie, leeftijd, geslacht, professioneel …”

Ze knikt bij het vooruitzicht. “Ik hoop dat we er dan voor openstaan dat mensen hun levenspaden op diverse manieren invullen, terwijl we er tegelijk op gericht blijven om die mogelijkheden steeds meer open te gooien, liever dan te sluiten. We zetten niet in op een steeds smaller wordend pad, maar op steeds bredere kansen. Ja, we zetten in op openheid.”

Abonneer mij: 

Abonneer je op onze nieuwsbrief en volg Stadslab2050 op de voet