Duurzaamheid vraagt om aandacht voor de menselijke natuur

Onze gebrekkige manier van omgaan met de natuur is gek genoeg geworteld in onze eigen natuur. Dat beweren de onderzoekers *Griskevicius, M. Cantú, en van Vugt*. Onze huidige milieuproblemen, zo stellen ze, zijn veroorzaakt of op zijn minst vergroot door onze evolutionaire achtergrond. Duizenden jaren natuurlijke selectie heeft ons een setje eigenschappen toebedeeld dat ons wel hielp overleven, maar dat zich nu tegen onze omgeving en zo ook onszelf lijkt te keren. De natuur licht zichzelf een voetje via de mens, zo lijkt het wel.

Meer nog, zelfs ons besef dat we ons gedrag moeten bijsturen lijkt ons niet te helpen. Zelfs wanneer we willen bijsturen, lopen we weer tegen die evolutionaire bagage aan. Intuïtief - lees: evolutionair voorgeprogrammeerd - maken we o zo vaak de foute keuzes wanneer we een nieuw milieubeleid uittekenen of een sensibliseringsactie opstarten. Zo wijzen we angstig en bezorgd op groots onheil en jagen daarmee net mensen weg. We vragen hen een materiële stap terug te zetten, en jagen ze tegen ons in het harnas. Het lijkt wel een verloren zaak, maar dat is het niet, beklemtonen de wetenschappers. Als we het goed aanpakken, zo zeggen ze, kunnen we die evolutionaire neigingen net beteugelen en voor de duurzame kar spannen. Als we het goed aanpakken…

Vijf evolutionaire onhebbelijkheden

Onze evolutie zadelde ons volgens de onderzoekers op met vijf straffe neigingen: onze gerichtheid op eigenbelang, onze hang naar relatieve eerder dan absolute status, onze onbewuste aandrang tot imitatiegedrag, onze onhebbelijke kortzichtigheid en de aanleg om abstracte besognes te negeren. Deze neigingen hebben onze geschiedenis op vele sleutelmomenten gestuurd en bepalen ook nu nog vaak onze dagelijkse gedragingen, ook al proberen we ze al eeuwenlang terecht te wijzen en ‘met het vingertje’ in bedwang te houden.

Preken en ethische bezwaren hebben echter maar een beperkte invloed, beseffen de auteurs, en zij stellen dan ook voor om deze ingeprente neigingen niet langer te negeren of tegen te werken, maar net te gebruiken om duurzaam gedrag te bevorderen.

De hang naar eigenbelang

Wanneer we aansturen op duurzaam gedrag wijzen we graag op het belang voor de samenleving, voor dé mens of sterker nog: voor dé natuur zelf. We wijzen op ijsbeertjes op smeltende ijsblokjes of op vissen met plastic in hun maag. Als we die goed in beeld brengen, levert dat wel emotionele momenten op, maar strategisch, zo vermoeden de onderzoekers, zijn ze doorgaans weinig effectief. Als soort stellen we ons eigenbelang nu eenmaal boven het groepsbelang.

Als je het groepsbelang in beeld wil brengen, moet je ook dat in het eigenbelang wortelen, stellen de auteurs voor. Mensen zouden zo meer geneigd zijn tot zelfopoffering, sociaal of duurzaam gedrag als ze zien dat het materieel voordeel biedt voor henzelf, hun naasten of hun ‘stam’: hun gelijken.

Steun op status

We verbruiken meer grondstoffen dan de wereld kan ophoesten en dus vragen we onze medemensen regelmatig om minder te consumeren, hun verbruik terug te schroeven en vervuilende gewoontes op te geven. Zet een stap terug, vragen we dan. Lever in op je huidige levensstandaard.

Niet doen, zeggen de onderzoekers. Je vraagt mensen om hun status te verlagen en zeker niet te verhogen. Dit strookt niet met onze evolutionaire neiging. Status motiveert net. Beter dan te proberen om die statusbegeerte onderuit te halen, zeggen ze, moeten we die begeerte inzetten om tot gewenst gedrag te stimuleren. Zo zouden we status net kunnen laten meebepalen door duurzaam gedrag. Lijsten van de ‘minst vervuilende bedrijven’, ‘meest duurzame burgers’ kunnen inspirerend en motiverend werken. Opmerkelijk is hierbij dat de auteurs geen schandpalen voor vervuilers voorstellen, maar pleiten voor een positieve aanpak. Accent op het negatieve geeft het immers meer aandacht en dat doet uitschijnen dat dit een meerderheid betreft, wat op zijn beurt stilzwijgende sociale goedkeuring doet veronderstellen of erger nog: aanzet tot sociale imitatie.

Gratie voor imitatie

Wanneer we uit de trein stappen, denken we doorgaans niet na over onze route. We volgen de anderen de roltrap op. We zijn evolutionair geprogrammeerd tot onbewust kopieergedrag. We kunnen er wel tegenin gaan, maar doorgaans laten we ons handig meedrijven.

Dit betekent ook dat berichten over de verschrikkelijke frequentie van schadelijk milieugedrag ("83% van de burgers sorteert niet!") een pervers effect hebben: ze excuseren je je eigen gedrag ("Belg koopt geen groene producten") en promoten het soms zelfs. Hoewel elke duurzaam denkende mens weet dat reizen met het vliegtuig tot de meest vervuilende gedragingen behoort, trekt ook die met het vliegtuig op vakantie, want ze ziet het ook andere groendenkende medemensen doen. Om gewenst gedrag te promoten moet je dus andersom te werk gaan. Je moet net het duurzame gedrag in beeld brengen en aangeven hoe vaak dat wordt gesteld. “Elke dag worden miljoenen flessen gerecycleerd!” “Steeds meer Belgen kopen groene producten/kiezen voor een treinvakantie”.

Het heerlijke heden

Het vooruitzicht van een slanke lijn na veertien maanden diëten moet het vaak afleggen tegen de directe beloning van een zak knapperige chips vandaag. Als je mensen de kans geeft, verkiezen velen 10 euro vandaag boven 100 euro volgend jaar. We prefereren het heden boven de toekomst. Evolutionair ingeprent, aldus de onderzoekers.

Zij stellen dan ook dat het onrealistisch te verwachten dat mensen vandaag hun gedrag zullen veranderen om toekomstige generaties te helpen. Meer nog, ook al zeuren we over het heden, we geven het liever een klein laagje verf dan dat we het helemaal op de schop doen voor een onzekere toekomst. Ook de neiging om het heden dan maar als onveilig of verschrikkelijk af te schilderen heeft een omgekeerd effect. Dat maakt ons nog angstiger waardoor we nog meer gaan vasthouden aan dat wat we hebben.

Nee, willen we dat mensen positief vooruit gaan blikken en gaan werken aan een nieuwe, mooiere, duurzamere toekomst, zo vertellen de wetenschappers, dan moeten we wijzen aan de veiligheid en de aangename voorspelbaarheid van huidig duurzaam gedrag en hun vertrouwen in het heden niet nog meer onderuit halen. Net dat zou kunnen helpen om de toekomst meer te waarderen en in te zetten op milieubehoud en duurzamer omgaan met grondstoffen.

Tastbare triggers

Abstracte bedreigingen kun je makkelijk naast je neerleggen. Je hoeft niet eens je kop in het zand te steken om ze niet te zien, want je merkt ze zo al niet. Het enige wat je hoeft te doen, is je schouders ophalen en doorstappen. Abstracte verhalen en statistieken over ons milieu en het klimaat hebben zelden het mobiliserende effect dat ervan verwacht wordt. Evolutie gaf ons de vaardigheid om problemen die je niet kunt zien of voelen te negeren. Omgekeerd reageren we dan weer fel op wat we wél horen, voelen, zien, ruiken en aanraken. Als je de luchtverontreiniging een zichtbaar groen kleurtje meegeeft, zullen heel wat meer mensen erop reageren dan wanneer het onzichtbare fijne stof betreft. Als je de vervuiling van drinkwater met geur en kleur zou accentueren, zou het meer reacties oproepen.

Gebruik de menselijke natuur

Kortom, strijk de mensen niet tegen de haren in maar gebruik de aanwezige neigingen, zeggen de onderzoekers. “Hoewel een evolutionair perspectief suggereert dat onze voorouderlijke menselijke natuur heeft bijgedragen aan onze huidige maatschappelijke problemen, kan diezelfde menselijke natuur ook worden ingezet om ze te helpen oplossen.”

 

Tabel

Menselijke neigingen Strategieën in strijd met menselijke neigingen Strategieën die gebruik maken van de neigingen
Eigenbelang
  • mensen vragen om de groep boven zichzelf te stellen
  • vragen tot terughoudendheid in het belang van anderen of van het milieu
  • doneren aan de groene zaak op voorwaarde dat mensen eerst iets doen of kopen
  • voordelen voor eigen belang accentueren
  • kleine, gecondenseerde, intern afhankelijke sociale netwerken opzetten die op 'stammen' lijken
  • groepsidentiteiten bevorderen en ondersteunen
  • eerst aan de groene zaak doneren en dan om een wederdienst vragen
Relatieve status
  • erop aandringen dat mensen hun eigen levensstandaard zeker niet verhogen en ermee leren leven
  • vragen dat mensen zo handelen dat ze hun status verlagen
  • erop wijzen dat mensen hier meer hebben dan mensen ver van hier
  • competitie op het vlak van gewenste resultaten steunen (vb. meest duurzaam)
  • lijsten van meest duurzame bedrijven, BV's of burgers publiceren
  • makkelijk maken om mensen die opofferend gedrag stellen te identificeren
Sociale imitatie
  • afschilderen van ongewenst gedrag als al te frequent
  • veel aandacht schenken aan het ongewenste gedrag van de gemiddelde burger
  • wijzen op het veelvuldig of schijnbaar veelvuldig stellen van het gewenste gedrag
  • gebruiken van sociale goedkeuring om stellers van het gewenste gedrag aan te moedigen om door te zetten
Kortzichtigheid
  • vragen om de noden van toekomstige generaties even hoog in te schatten als die van de huidige
  • de wereld afschilderen als snel en voortdurend veranderend
  • accentueren van het gevolg van niet-duurzaam gedrag voor huidige eerder dan voor toekomstige generaties
  • accentueren van de stabiliteit, voorspelbaarheid en veilighied van de wereld waarin we leven
Tastbare zorgen
  • toekomstige milieuproblemen presenteren aan de hand van statistieken
  • een beroep doen op evolutionair recente ontwikkelde cognitieve vaardigheden als logica bij het afschilderen van problemen
  • huidige, plaatselijke problemen aanwijzen om intuïtieve reacties op te roepen
  • links tussen gedrag en directe milieugevolgen zichtbaar maken
Abonneer mij: 

Abonneer je op onze nieuwsbrief en volg Stadslab2050 op de voet