“Durven we onze verworvenheden wel in vraag stellen?”

“Onze toekomst in 2050?”, vraagt Axel Enthoven,”We kunnen nauwelijks tien jaar vooruit kijken. De tendensen gaan te snel en een bult op het wereldtoneel gooit de voorspellingen overhoop: een tsunami, bankencrisis, Brexit, politieke sferen die veranderen… Je moet voorzichtig zijn met het vooruitdenken in decennia.” 

Axel Enthoven weet waarover hij het heeft. Als topdesigner, oprichter van designbureau Yellow Window en grootofficier in de Kroonorde die werd geëerd met de Henri van de Velde-award, geeft hij al tientallen jaren vorm aan onze samenleving. We hebben gereisd in zijn bussen, trams en treinstellen, gerust in zijn zetels, gekookt met zijn pannen, gebaad in zijn badkamers, gewerkt aan zijn kantoormeubels, reclames bekeken op zijn displays, onze thesis ingebonden in zijn Unibind-ontwerpen en zelfs bier versleept in zijn kratten.

‘Ik heb genoeg’

We staan er niet bij stil dat iemand die heeft ontworpen, maar net dat bepaalt een goed ontwerp volgens Axel. Design moet er niet ‘uit springen’, het moet zich net ‘inpassen’. Dan pas gaan we met zijn allen mee in een nieuw ontwerp. Dan pas wordt verandering effectief.  

Als je met Axel Enthoven praat, begrijp je dat je een toekomst niet zozeer bouwt op abrupte revoluties of trendbreuken, maar op het masseren van flexibiliteit die ons toestaat om traditie en verandering met elkaar te verzoenen. ”Dat is een boeiend spanningsveld”, zegt Axel met glinsterende ogen. Je ziet hem genieten. “Je moet ook genieten. Traditie is geen conservatisme. Het is genieten van wat er is, en vandaaruit genietend open staan voor wat komt. Het is beter om te vertrekken vanuit een tevreden ‘ik heb genoeg’, dan vanuit een verbolgen ‘ik ben het beu’.”

Een holistische kijk op de toekomst

Dat technologie onze toekomst in belangrijke mate zal kleuren lijkt hem duidelijk. “De groei is exponentieel”, zegt hij, “of het nu gaat om medische zorgen, constructie, mobiliteit of welk terrein dan ook.” Maar hij ziet er meteen ook een valkuil in. “Technologie alleen mag onze stad niet bepalen. Het design van de stad moet holistisch gebeuren, met oog voor natuur, samenwerking, leefbaarheid en ook iconen. Een stad heeft landmarks nodig.”

Als een van de vijf curatoren van het creatief project Born in Antwerp probeerde hij hier al invulling aan te geven. Met een ambassadeursschip, bijvoorbeeld, of door het stadspark op te waarderen. Met een vernieuwend, ecologisch verantwoord lichtplan kan het park weer een nieuw elan krijgen en trots en optimisme letterlijk gaan uitstralen. “We moeten in Antwerpen doorwerken op de rijkdom die we hebben.” En we moeten het vooral ook hebben van daden. 

 

Geblokkeerd door meningen

Axel Enthoven is niet de man van de wollige theorieën. “We moeten niet alleen denken aan de toekomst, maar het meteen ook in voorstellen en ontwerpen vertalen.”

Je merkt dan ook een lichte frustratie wanneer hij het over de daadkracht van onze generatie heeft. “De visie van politici wordt gehinderd door korte politieke cycli. Vier jaar is te kort om een langetermijnvisie uit te zetten, of hooguit net genoeg voor visieontwikkeling, maar niet genoeg om het ook nog uit te voeren. Als je een visie hebt en iets wil uitvoeren, duurt het vier jaar eer je weet of het kan en mag, en in die tijd haalt de technologische evolutie je al weer in.”

“Evolutie wordt geblokkeerd door ieders mening te willen horen. Daarom alleen al zijn ze wellicht niet genoeg bezig met die langetermijnvisie. Er is meer infogerichtheid dan daadkracht, terwijl we zoveel meer zouden kunnen bereiken door echt samen te werken.” 
Zijn plannen voor het stadspark zijn intussen wel al heel concreet uitgewerkt.

“We hebben het te goed”

Het talmen met verandering, wijt de topdesigner ook aan onze neiging om verlies te vermijden. “Verandering houdt in dat je je verworvenheden in vraag durft te stellen, en daar loopt het fout. We willen die verworvenheden niet kwijt. Het gaat eigenlijk nog te goed.”

Al relativeert hij dat meteen: “En toch.. We trainen ons al op het inkrimpen van de verworvenheden. We proberen een maand niet te drinken, we stoppen met roken, we leren dat we niet overal mogen parkeren, we proberen weer meer seizoensgebonden producten te eten. Dat moet ook kunnen. Het is een terugdraaien van verworvenheden, wat lastig is, maar wel kan. Maar niet elke groep stapt daar even makkelijk in mee.” 

Drie energieën

Axel ziet evolutie dan ook groeien uit een samenspel van energieën. “Je hebt ruwweg drie groepen, die energieën die de dynamiek bepalen: de jeugd, de werkende middengroep en de ouderen die met pensioen zijn. Die tweede groep is aan het werk, is bezig met zijn of haar carrière. Die wil dingen beschermen en holt van verplichting naar verplichting. Zij hebben geen tijd voor evolutie.“

“De derde groep heeft wel weer tijd, maar is intussen gewoon geworden aan het beschermen. Ze zijn verankerd in hun verworvenheden. Ze gebruiken zelfs nog de tijdsstructeren die ze in de tweede periode hebben geleerd. Ze verplaatsen zich op de drukste momenten en gaan winkelen wanneer ook de tweede groep dat doet.”
“We moeten proberen om die tijden te verschuiven, om ouderen op andere momenten laten bewegen. En waarom vrachtwagens niet ’s nachts laten rijden? Die zijn in de toekomst toch nagenoeg geruisloos. We voorzien slaapplaatsen waar je perfect kunt rusten overdag.”

Goesting

“De groep die het meest flexibel kan omgaan met al die vragen, is de eerste groep: de jeugd. Die past zich makkelijk aan. Voor hen gaat het niet om verworvenheden. Ze staan ook meer open voor duurzaam gedrag. Dat merkte ik tijdens een project rond de luchthaven van Deurne. We vroegen ons af hoe je het ecosysteem van luchthavendiensten kunt verweven met de Antwerpse binnenstad. En daar kwamen schitterende inzichten uit. Wat als niet landen en opstijgen maar ontmoetingen tussen mensen centraal zouden staan? De resultaten van dat traject komen er stilaan aan.” 

“Je moet jongeren dan ook niet bang maken maar goesting geven. Je bouwt geen toekomst op negatieve gedachten”

“Er is te weinig humor momenteel, en teveel negatieve gedachten. Dat is begrijpelijk, want plezier is blijkbaar minder fotogeniek. Het creëert jaloersheid of naijver als je het voorstelt alsof ik het niet kan bereiken. Maar als je toont dat het voor iedereen bereikbaar is, kweek je een gezonde ambitie in de toekomst.” 

Reden tot optimisme

“We zijn aan het leren nu”, denkt Axel. “We leren omgaan met de informatie-indigestie. Momenteel schieten we door in onze uitlatingen, die vier minuten later al weer ontmanteld worden. Nuances zijn moeilijk in tijden van desinformatie. Maar we komen het wel weer te boven. Jongeren zien nu al dat ze anders met info moeten omgaan. De mensheid is extreem soepel.“

“Er is ook veel reden tot optimisme. Er kan zoveel verkeerd lopen, maar eigenlijk loopt er niet veel mis. Dat stemt positief. Vanuit het raam van mijn kantoor kan ik de ambulances zien uitrukken”, zegt Axel Enthoven,”en als dat gebeurt, valt dat elke keer op. Dat is hoopvol. Dat betekent dat het uitzonderlijk blijft, ook al krijg je het meteen te zien. We zien meteen als er iets fout gaat. Maar liever dan daaruit te besluiten dat er vanalles fout gaat, moeten we besluiten dat dit dus uitzonderlijk is.”

Rijkdom uit diversiteit

De gelauwerde ontwerper ziet in de uitdagingen die de diversiteit met zich meebrengt dan ook geen graten. “We doen het steeds beter. We valoriseren diversiteit steeds meer: ouderen, met ervaring en tijd, mensen met migratie-achtergrond en hun eigen verrijkende kijk. We moeten niet inzetten op selecteren, maar op waarderen.” 

“Waarom zouden we mensen met een fysieke handicap niet net daarom waarderen? Net omdat ze minder van hier naar daar hollen, zijn ze vaak meer getraind in het beschouwen. We moeten hun grijze hersencellen valoriseren. We gebruiken hun extra’s te weinig. Ze hebben een enorme maatschappelijke waarde net doordat ze kunnen focussen op andere dingen en er dus beter in worden.”

“Intussen leren we flexibel omgaan met de groei van de stad, met de vluchtelingen, met diversiteit. Antwerpen is altijd al een enorm multiculturele stad geweest. Je vindt hier sporen en artefacten van alle culturen die langs zijn geweest; al voor internet vond je hier kranten in alle talen. Dat is een rijkdom.”

Vanuit zijn kantoor kan hij een groot stuk van de stad bekijken, en dat doet hij dan ook graag. Vol vertrouwen. “Ja,” knikt hij, “we moeten geloven in onszelf en ervoor gaan.”

De Flandria boot anders bekeken, door Axel Enthoven, Vennekens en Studio designbyfrank  (Copyright Yellow Window)

Meer lezen over Axel Enthoven?

Dat kan binnenkort dankzij het boek van Kurt Van Belleghem. Eéntalig Engels en te vinden in de betere boekhandel.

Volg het nieuws op de website van de uitgever of op de site van Axel Enthoven zelf.